Een vergeten grenspaal

Monument(enzorg) in beeld. De GRENSPAAL is gered
Hoe moeilijk gaat dat en wat kom je zoal tegen als je het gebied beter onderzoekt

De beschadiging van de paal, die in 2011 had plaats gevonden, bleef mij bezig houden. In 2012 werd opzij van de Molenkampsweg begonnen om de Algemene Begraafplaats op te knappen onder supervisie van de Monumentenzorg Zwolle. Nadat de houten omheining er weer prachtig bij stond werd het gedeelte aangepakt waar het hekwerk stond. Ook de stenen basis, bestaande uit zand- en bakstenen werd onderhanden genomen. Toen ik er begin juni eens langs fietste zag ik dat opzij van de muur het gras weggehaald was en dat er een beveiligingshek geplaatst was.

hekwerk

Links de al opgeknapte houten schutting. Op de voorgrond zit in de steunbalk een metalen oog. Bij de restauratie heeft men die bewust laten zitten omdat bekend werd dat daar vroeger een paard van een buurtbewoner aan werd vastgebonden. Het paard kon dan rustig geborsteld worden.

Links van het beveiligingshek is het muurtje zichtbaar waarop het ijzeren hekwerk heeft gestaan en dat voor de restauratie is verwijderd. Omdat het gras bij de muur verwijderd was kwam de kop van de paal beter in het zicht.

hekwerk

Ook tijdens de verwijdering van het gras stond de paal in de weg en ontstonden weer beschadigingen. Rechts, aan het eind van deze muur, ligt de ingang van de begraafplaats.

hekwerk

Na rondom de paal wat schoon gemaakt te hebben een paar foto’s gemaakt en de opzichter gevraagd wat er met de paal ging gebeuren. Hij wist van geen paal!!! Maar toen ik hem op de vrijgekomen paal attendeerde gaf hij aan dat hij van Monumentenzorg niet vernomen had dat er iets mee moest gebeuren! Ik heb daarna op 7 juni mails met foto’s gezonden naar de Stentor en de Monumentenzorg (via de Gemeente Zwolle). Ik wilde publiciteit en de Gemeente kietelen om een reactie uit te lokken. De journalist Michael Amsman reageerde en plaatste op zaterdag 9 juni een artikel in de Stentor. De Gemeente was niet zo snel en had ook nog vergeten de foto’s door te zenden naar de Monumentenzorg! Op maandag 11 juni kreeg ik het verzoek om opnieuw de foto’s naar de Monumentenzorg te sturen. Was dat naar aanleiding van het krantenartikel? Dit gedaan en voorgesteld om de paal te redden en eventueel te restaureren om het dan een mooie plek te geven bij de vindplaats of bij de ingang van het kerkhof. De volgende dag kreeg ik een mail van de Monumentenzorg. Daarin schreef Johan Teunis:

“Hallo Egbert,

Allereerst bedankt voor je scherpe oog voor het (her)ontdekken van een waarschijnlijk cultuurhistorisch interessant relict. Momenteel zijn wij als team monumentenzorg bezig met een inventarisatie van objecten die in aanmerking kunnen komen om aangewezen te worden tot gemeentelijk monument. Het door jou genoemde object is niet meegenomen in deze selectie. In het kader van de burgerparticipatie staat het je vrij om deze steen voor te dragen. Graag ontvangen wij dan een gemotiveerde en gedocumenteerde aanvraag. Na ontvangst van het verzoek kan deze dan in procedure worden genomen.

Voor de goede orde: van de bouwvakkers die aan de begraafplaats bezig zijn heb ik gehoord dat jij uit voorzorg een gedeelte van de kop van de steen hebt meegenomen. Graag zouden we dit gedeelte weer retour krijgen. Wellicht kan de gemeente de paal in de toekomst herstellen. Kunnen we hier even overleg over hebben”.


Na over en weer wat mails gezonden te hebben, werd op vrijdag 15 juni bij mij thuis het afgeknapte stuk paal opgehaald door een medewerker van Monumentenzorg, dat stuk had ik dus 2 jaar daarvoor al gered! Ik vroeg hem of hij mij op de hoogte wilde stellen als de paal uitgegraven werd.
Toen het artikel in de Stentor verschenen was werd er op dinsdag 12 juni een ingezonden brief geplaatst van een oud bewoner van die Molenkampsweg, Leo Schotman, en hij schreef dat het niet om een grenspaal zou gaan maar om een schamppaal die er voor zorgde dat boerenwagens op het rechte pad bleven! Hij had regelmatig op het stuk steen gezeten en kon vandaar richting de stad Zwolle kijken. Daarom zou het een schamppaal zijn!!! De journalist bracht mij van de tekst op de hoogte. Ik antwoordde hem:

“Een schamppaal? Mensen kunnen zich alleen herinneren wat ze de laatste tijd gezien hebben en dat is een stuk steen die boven het maaiveld uitsteekt. Dat het dan een schamppaal zou zijn is voor hun rekening maar een schamppaal is niet 8-kantig, afgewerkt met een ronde kop en is niet zo lang. De mensen die het als een schamppaal zien weten waarschijnlijk niet wat een grenspaal is. Natuurlijk kan het ook nog zo zijn dat de grenspaal verplaatst is en als schamppaal op die plaatst neer gezet is maar waarom zou je bij een recht stuk muur/weg een paal neerzetten?! Ach, de schrijver van de ingezonden brief weet niet beter.”
Verder gaf ik hem mijn commentaar op de mail van Teunis: ”Typisch een ambtenarenreactie. Zelf actie ondernemen is er niet bij maar ze weten het wel zo in te kleden dat de burger het werk gaat doen. Ik heb mijn best gedaan en zal Teunis melden dat ze het stuk steen bij mij thuis op kunnen halen”. De journalist wilde mijn commentaar op de “schamppaal” niet plaatsen want hij wilde eerst iets vernemen van Monumentenzorg. Deze zouden hem terug bellen maar achteraf lieten ze niets meer van zich horen!

grenspaal

Op maandag 25 juni middags fietste ik langs het kerkhof en zag dat er een afdakje gemaakt was boven de plek waar de paal in de grond zat. De paal bleek vrijdags al bloot gelegd te zijn en je vraagt je dan toch af waarom je geen berichtje van Monumentenzorg krijgt!

grenspaal

Ondertussen had ik ook contact gehad met de restaurator/steenhouwer Wouter Kuiken die daar werkzaamheden uitvoerde. Na een mail van hem ben ik opnieuw naar de Molenkampsweg gegaan.


grenspaalHij had, nu het zand beter verwijderd was, ontdekt dat er aan de zijde van het kerkhof in de paal een inkeping te zien was.

Dit zou er op kunnen duiden dat er iets aan de paal vast heeft gezeten. Of tegenovergesteld aan de ingehakte inkeping nog een andere heeft gezeten was niet meer te constateren gezien de grote beschadiging aan die zijde. Zou daar een inkeping gezeten hebben dan is het mogelijk dat de paal ergens tussen heeft gestaan. We zaten te denken aan een oude afbakening van het kerkhof waar zogenaamde afbakeningspalen, die ook wel stoeppalen genoemd worden, de omtrek van het (oudste gedeelte) kerkhof aan hebben gegeven voordat de huidige muur met hekwerk er is neergezet. Het is maar een suggestie maar ik neem aan dat ergens in het archief van het Historisch Centrum Overijssel meer informatie aanwezig moet zijn over dat kerkhof. Een oude foto, tekening of zoiets.

Op zondag 1 juli zag ik dat de beveiligingshekken verwijderd waren maar dat de paal nog steeds niet uit het gat gehaald was. Maandagmorgen overleg gepleegd en er zou middags toch een dragline komen om een grafsteen te verplaatsen en de dragline kon dan meteen de paal er uit halen. Toen ik middags in de stromende regen (voor de derde keer die dag!) weer terug was bleek de dragline verdwenen en de paal stond nog op zijn plaats! Men had vergeten het door te geven aan de draglinemachinist! Natuurlijk werd ik pissig want er werd mij ook nog verteld dat ik maar moest wachten tot 20 augustus want dan kwam de machine terug. Omdat de Arbodienst niet toestaat dat zo’n zwaar object er met de hand uit gehaald wordt sta je machteloos. Zelf mag ik natuurlijk niet aan gemeente-eigendommen komen! Bij de ingang van de begraafplaats stond op dat moment een vrachtauto met een hijsinstallatie en ik stelde voor of die de paal er niet uit kon halen. Moeilijk, moeilijk. Toen ik de begraafplaats op liep en de opzichter aanschoot vertelde ik, op zijn vraag hoe het met de paal was, dat ik hem al bij mij thuis had staan. Hij schrok en ik ben toen weg gegaan maar op weg naar mijn fiets kwam ik een medewerker tegen die mijn verhaal aanhoorde en besloot om mij te helpen. Op de plek van de paal aangekomen is met spierkracht de paal uit het gat gehaald. Je moet er wel wat moeite voor doen maar uiteindelijk is het dan toch gelukt.


grenspaal

De medewerker bezig om de paal cm voor cm naar boven te werken. De max. dikte op de vlakken van het achtkantige gedeelte is 21 cm. De lengte van de nog aanwezige paal bedraagt ± 92 cm. Totale lengte zal, met het beschadigde gedeelte dat er af is, ± 105 cm geweest zijn. Ik heb er geen steenhouwermerk op aangetroffen.

grenspaal
grenspaal

Het gerestaureerde hekwerk met links de Algemene Begraafplaats en aan het eind van de weg de Meppelerstraatweg. De paal werd in een kruiwagen gelegd en afgevoerd naar een opslagplaats op de begraafplaats.

grenspaal

Verder vertelde dhr. Kuiken nog dat de paal van Belgisch hardsteen is gemaakt. Er is een offerte naar de gemeente voor de restauratie van de paal. Ik heb nog eens rondgekeken op het kerkhof of er misschien dat soort palen gebruikt zijn bij de graven of dat ze ergens als afscheiding van het oude en het latere verlengde kerkhof gebruikt zijn, maar ik heb niets gevonden.


begraafplaats
De ingang van de begraafplaats.

Ik heb de journalist van de Stentor opnieuw op de hoogte gebracht van het uithalen van de paal en mijn visie over het gebruik van de paal. Maar hij zag geen reden om er een artikel van te maken. Heel jammer want de ingezonden brief die op 12 juni 2012 in de Stentor stond met het gegeven dat het om een schamppaal zou gaan, leidt nu zijn eigen leven en daarom heb ik dit nu wat uitgebreid op mijn site gezet. Het gezegde “hoor en wederhoor” zou hier mooi van toepassing zijn! Wel verbaas ik mij er over dat een journalist zelf geen extra onderzoek doet en zich steeds met een kluitje in het riet laat sturen door Monumentenzorg die hem aan het lijntje hield maar niet met gegevens kwam. Als “amateur”onderzoeker probeer ik om meer duidelijk te krijgen of wat mogelijkheden aan te geven voor de functie die de paal gehad zou kunnen hebben. Maar ook mijn tijd is beperkt!

Voor de duidelijkheid nog even de grenspaal die ik vond bij het ziekenhuis “De Weezenlanden” (zie “Een vergeten grenspaal”).


grenspaalDe grenspaal van de Weezenlanden heeft bij mij voor het huis een nieuwe plek gekregen. De 8-kantige paal is 102 cm lang en een max. dikte op de vlakken van 18cm. Geen steenhouwermerk gevonden.

Welke functie had de paal van de Molenkampsweg?

Tijdens de waarneming en het uithalen van de paal heb ik met de steenhouwer verschillende mogelijkheden besproken welke functie de paal vroeger gehad zou kunnen hebben. Een (2e) leven als schamppaal lijkt ons gezien de rechte weg niet aannemelijk. Als het om een stoeppaal zou gaan, zoals hij suggereerde, moet er een stoep geweest zijn maar die lijkt mij op het vroegere zandpad niet aanwezig te zijn geweest. Dat in steden dat soort palen als stoeppaal gebruikt zijn is bekend. Of (jongere) grenspalen daarvan afgeleid zijn? Of andersom? Dat er een inkeping aanwezig is in de paal heeft u kunnen zien bij een afbeelding hierboven, maar de inkeping kan er ook later in gemaakt zijn. Zou de paal wel de functie gehad hebben, verbonden met andere palen doormiddel van kettingen of stangen, als afzetting van het (oude) kerkhof waarom dan maar één overgeblevene? Maar wat is het dan wel?

Meestal worden dit soort palen op 1/3 van hun lengte in de grond geplaatst. Omdat een gedeelte van de paal zich boven het maaiveld bevindt kan het betekenen dat de Molenkampsweg, na plaatsing van de paal, 50-60 cm opgehoogd is. Ook de grenspaal bij de Weezenlanden was door ophoging van het maaiveld bijna niet meer te zien. In het gegraven gat bij de Molenkampsweg waren o.a. kleilagen te zien. Of die ophoging gedaan is met de klei die in 1932 verwijderd werd bij de Meppelerstraatweg??? Deze straat ligt aan het eind van de Molenkampsweg. Ik heb op deze site in het artikel “Dieze Dossier” over de (o.a. vroegere) klei en waterstromen daar meer uitleg over gegeven (zie korte uitleg hieronder).

De oplossing?

Op bladzijde 65 van “Dossier Dieze” staat: “In 1932 wilde men langs de Meppelerstraatweg, net voorbij de kazerne, een vliegveld aanleggen. De kleilaag die zich onder de enige jaren ervoor aangebrachte zandgrond bevond moest naar boven gebracht worden om een stevige bovenlaag te verkrijgen, hetgeen voor 40 arbeiders tijdelijk werk opleverde in het kader van de werkverschaffing. Het vliegveld is er echter nooit gekomen.”
Hoe komt die klei daar? Als je dan leest dat men eerder al zand op die klei gedeponeerd heeft, is dat gedaan om het gebied beter bereikbaar te maken? Of heeft men het land opgehoogd omdat er overlast van het water was? Welk water? Het enige water dat daar in de buurt aanwezig is, is de Nieuwe Vecht. Hoe diep liggen daar de verstoringen? Wat moet er anders aan verstoringen in de ondergrond aanwezig zijn? Meestal duidt dat op een oude waterstroom. In die richting komen verschillende hoog gelegen koppen voor waar later boerderijen op gezet zijn.

Bij afbeelding 6 in het “Dossier” heb ik blauwe lijnen getekend, op de kadasterkaart van 1810-1832, van een eventuele aanwezige oude bedding. Onder de (Roze) B de weg die als Bankastraat bekend is geworden en links daarvan gaat hij over in de huidige Hogenkampsweg die vroeger de “Botersteeg” werd genoemd. Even “Dossier” vergroten om te kunnen zien dat onder die Hogenkampsweg een perceel ligt waarin aangegeven “Nij BgR” (Nieuwe Begraafplaats). Daaronder ligt “RK BgR”. De nieuwe begraafplaats was in ieder geval al volgens de kadasterkaart van 1810-1832 daar aanwezig. Of het perceel een oude stroomrug is van die oude waterstroom? Wel is bekend waar de Nieuwe Begraafplaats (wat later de Algemene Begraafplaats werd genoemd) ontstaan is de naam “De Hoge Kamp” al bekend was. Ik heb nog een opmerking: Als er een nieuwe begraafplaats wordt aangelegd waar lag dan de oude begraafplaats van Zwolle? Werd er daarvoor alleen in of bij kerken begraven?

Al met al wat leuke gegevens maar ik neem aan dat Monumentenzorg wel een brochure uit gaat geven i.v.m. de restauratie van het kerkhof en we dan kunnen lezen over de geschiedenis etc.. Maar omdat het nu al een jaar verder is en er nog niets verschenen is wil ik een poging wagen.

Wat geeft Wikipedia aan?

“In 1823 kocht de gemeente Zwolle de grond aan en liet deze ophogen om zodoende de lijken boven de grondwaterspiegel te kunnen begraven. Het was lange tijd de enige gemeentelijke begraafplaats in de stad. Aanvankelijk werd het in de volksmond het Nieuwe Kerkhof genoemd. De begraafplaats is sober aangelegd.”

Gegevens over de R.K. begraafplaats
“Reeds in 1827 werd er door de katholieke gemeenschap in Zwolle een poging gedaan om de gronden in bezit te krijgen waar heden ten dage het kerkhof gesitueerd is. Dit mislukte omdat er niet genoeg geld beschikbaar was. In 1840 verklaarde baron Van Lamsweerde dat hij de kosten van de aankoop van de gronden voor zijn rekening wilde nemen. Het terrein werd voor f 3275,- aangekocht van Gerrit Jeurink, waarna op 5 juni van datzelfde jaar de eerste steen van de toegangspoort werd gelegd door Van Lamsweerde. Nadat het terrein was opgehoogd, werd op 21 september 1841 de begraafplaats ingewijd. Dat het terrein is opgehoogd is goed te zien door achter de kapel over de muur te kijken. Het oudste graf stamt ook uit 1841.
Aanvankelijk werd er vrijstelling verkregen voor het bouwen van de destijds verplichte muur rondom de begraafplaats. Waarschijnlijk had dit te maken met het feit dat de ernaast gelegen Algemene Begraafplaats ook niet omgeven was door een muur. In de kerken werd gecollecteerd voor de inrichting van de begraafplaats. Hiervan werd de kapel gebouwd die gewijd is aan de Heilige Maagd Maria en de aartsengel Michaël. Deze laatste is de beschermheilige van de stad Zwolle. Naar hem is ook de Grote of Sint-Michaëlskerk vernoemd. De eerste kapel op deze plek werd al in 1882 vervangen door het huidige neogotische bouwwerk, dat werd ontworpen door Alfred Tepe. De reden van deze snelle vervanging is onbekend. De bouw van de nieuwe kapel is mogelijk gemaakt door een schenking van Paulina Vos - de Wael.”

Even een uitstapje en opmerkingen over die kapel

Op de kaart van Jacob van Deventer (1545) heeft hij een kapel getekend op de kruising wat vroeger de Katersteeg heette, Langenholterweg (nu Van Wevelinkhovenstraat) en de beëindiging van de Molenkampsweg. De Molenkampsweg boog in die tijd namelijk naar links af! Verder tekende Van Deventer nog een weg die de Middelweg (nu Bisschop Willebrandlaan) kruiste. Zuidelijk daarvan was de naam Warmoesstraat bekend maar het gedeelte dat boven de Middelweg aanwezig was en 45 graden naar links afboog naar die hierboven genoemde kruising, ook Warmoesstraat heette is mij niet bekend. Tussen die 45 gradenlijn en de Van Wevelinkhovenstraat is nu de Renaultgarage gevestigd. Rechts van die 45 gradenlijn ligt het perceel dat nu toebehoord aan het R.K. Kerkhof. Op die kruising waar Van Deventer een kapel tekende kwamen dus 4 wegen uit. Een mooie plek om een kapel neer te zetten. Waarschijnlijk is die kapel vernietigd in juni 1580 toen in Zwolle de Beeldenstorm plaatsvond. De gronden rondom die kruising zullen later aangepast zijn zoals wij ze nu kennen maar tekenend is dat de oude perceellijnen grotendeels nog aanwezig zijn. Waar in 1545 het laatste stuk van de Katersteeg eindigde bij de Langenholterweg is nu moeilijk in te schatten. De bouw van de Stilosporthal heeft daar voor verandering gezorgd. Na bestudering van oude kaarten kom ik tot de conclusie dat de parkeerplaats opzij van de Stilohal als beëindiging van de toenmalige Katersteeg in aanmerking komt. Dit baseer ik op het gegeven van perceellijnen maar vooral op die 45 gradenlijn welke nog aanwezig is tussen Renaultgarage - R.K. Kerkhof en het woonwagenkamp.

Mijn conclusie over de gegevens op Wikipedia van de kerkhoven en gevonden paal

Vreemd is dat op de kadasterkaart van 1810-1832 al aangegeven is dat de R.K. begraafplaats er al zou zijn!!! Terwijl die gronden pas rond 1840-41 aangekocht zijn en in 1841 ingewijd is! Was er een R.K. Begraafplaats maar nog niet in eigendom? Of blijkt weer eens dat een kadasterkaart een verkeerde datering heeft? Er is te lezen dat er toen sprake van was dat er geen muur om de Algemene Begraafplaats stond. Hebben er toen afbakeningspalen gestaan waartussen een ketting/ijzerenstang heeft gezeten? Is de gevonden paal daar een overblijfsel van? Of is de gevonden paal hergebruikt? De paal kan wel oud zijn maar of we kunnen spreken van 4-5 eeuwen is nu dus de vraag. Zoals ik het nu bekijk is een afbakeningspaal (is eigenlijk ook een grensaanduiding) voor de begraafplaats aannemelijker dan een schamppaal.
Eerder gaf ik in “Dieze Dossier” aan dat ik het vermoeden heb dat de paal is geplaatst op een grens waar een waterstroom ooit heeft gestroomd vanaf de Nieuwe Vecht - Bankastraat richting Holtebroek.
Ten noorden van de grenspaal ligt de huidige Algemene Begraafplaats. Toen de stadsarcheologische dienst een opgraving heeft gedaan op het voormalig terrein van “Schaftenaar”, aan de Hogenkampsweg, ontdekten ze vroege bewoning en schreven zij “dat op de plaats van het kerkhof waarschijnlijk meer oude bewoningssporen aanwezig konden zijn”. Als ik Wikipedia mag geloven zou de gemeente Zwolle in 1823 het kerkhof opgehoogd hebben (zie hiervoor). Dus de verhoging is kunstmatig. En waarom moest de gemeente dat kerkhof ophogen als op oude kaarten (ook geologische) aangegeven wordt dat het om een zandrug gaat?!!!! Of bestaat de plek uit hoofdzakelijk stuifzand? Zit onder die zandrug een dichtgestoven bedding waardoor welwater naar boven komt waardoor de graven onder water kwamen te staan? Hoe oud is de naam Hoge Kamp? Een Kamp kan betekenen tijdelijke woonplek - rivier of buurschap. Zou “Hoge Kamp” dan betekenen een hoger gelegen woonplek/buurschap bij een rivier? Het hiervoor beschreven gebied ligt wat hoger dan de rest van de omgeving en zou kunnen wijzen op een oude stroomrug. Of dat gebied tot de Marke Berkum behoorde? Ik ben nog aan het nazoeken waar de grens lag tussen de Marke Berkum en Dieze. Ik ben nog niets tegen gekomen maar wie zoekt zal vinden ook al zal het wat tijd kosten.
Op de oude kadasterkaart is een weg ingetekend die vanaf de Warmoesstraat kronkelend richting de Molenkampsweg loopt. Als je de Berkumstraat zou verlengen kom je aardig in de buurt waar de paal is gevonden.
Op een andere kadasterkaart, van 1811-1832, is daar een rechte lijn te zien. Op latere kaarten is die lijn niet meer aanwezig. Zou er dan toch heel vroeger een andere verdeling van die gronden daar geweest zijn? Voor mij blijft het nog een mysterie. Hieronder heb ik een aantal kaarten afgebeeld met vergrotingen als u de kaarten aanklikt. Bekijkt u eens de situatie zoals die nu is en vergelijk het eens met de andere gegevens van vroegere tijden.


begraafplaats

De huidige situatie via Google Earth waarop ik in kleuren de wegen ingebracht heb die ik hierboven besproken heb:
Geel is de Langenholterweg
Rood is de Katersteeg
Lichtroze de oude Warmoesstraat met aan de overzijde van de (Middelweg) Bisschop Willebrandlaan de donkerder roze lijn van 45 graden
Lichtblauw de Molenkampsweg met globaal de afbuiging zoals die in 1545 was en waar nu het woonwagenkamp staat
Donkerblauw is de Hogenkampsweg (vroeger Agtersteeg)
Vanaf het licht roze maar vooral het gebied boven de Bisschop Willebrandlaan heeft door nieuwbouw in de 60-70er jaren veel veranderingen ondergaan. Gelukkig zijn de meeste wegen en perceellijnen terug te vinden.
A = Algemene Begraafplaats
RK = R.K. Begraafplaats
P = Grenspaal
S = Opgraving bij firma Schaftenaar
k = huidige kapel van de R.K.
? = Waar ik de kapel vermoed die Van Deventer in 1545 tekende.

begraafplaats

Een detail uit de kaart van 1545 en een detail uit een luchtfoto van de RAF uit 1945.

begraafplaats
begraafplaats

Op deze kaart, die van 1811-1832 zou zijn, geen vermelding van een begraafplaats! Onder de P = paal een rechte lijn die later niet meer voorkomt. Wel is daar nu een pad tussen de R.K. begraafplaats en het dagverblijf “De Molenkamp”. Of het pad op dezelfde plaats ligt als de rechte lijn op de kadasterkaart? Wat wel leuk is dat ik ontdekte is dat het land, links van de lijn van een naamgenoot was nml. “Egbers”.

Buiten de kaart van Van Deventer (privébezit) zijn de andere kaarten te vinden op de site van “Wat Was Waar”.

Geld verdienen bij EuroClix

fietswinkel Gait RigterOm wat meer duidelijkheid te verkrijgen bracht ik op 1 en 2 juli een bezoek aan de bekende Zwolse fietsenwinkel “Gait Rigter”. Ik wist dat Gait vroeger met z’n broer Bé en ouders Janus en Janna woonde aan de Langenholterweg. Janus had daar een rijwielzaak.
Gait had ooit eens een luchtfoto ontvangen van de dhr. Zomerdijk. Die bewoonde de boerderij die u hiernaast op de voorgrond van de afbeelding ziet. De foto zou gemaakt zijn rond 1948. Op de kaart van 1545 is op de plek van de boerderij al bebouwing te zien. Hoe oud de boerderij van Zomerdijk was is mij niet bekend. Op de foto heb ik met kleuren weer de wegen aangegeven zoals ik die hiervoor al beschreven heb. Helemaal links is nog net de voorgevel van een boerderij te zien waar de moeder van Janna Rigter woonde. In het pand (nr. 97) dat stond op de hoek van de Langenholterweg – Molenkampsweg woonde de familie Rigter. Met nog vijf andere families bewoonden zij de twee woningen die rechtsboven op de luchtfoto te zien zijn. De families waren: Sok, Vos, Woestmaat, Bulder en de eigenaar van de panden; Ruth v d Molen. Aan de rechterzijde van de panden had Gait z’n vader de winkel en werkplaats (W).

fietswinkel Gait RigterOp de voorgrond de besneeuwde werkplaats van Janus Rigter aan de Langenholterweg. De foto is door Gait gemaakt in de winter van 1965-1966. Links naast de boom is nog net de voordeur te zien van woning nr. 97. Links op de achtergrond een flat waarvan Gait dacht dat die aan de Hogenkampsweg stond maar na latere bestudering, en met hulp van Google Earth, blijkt het een flat te zijn die net afgebouwd was aan de Jan Buschstraat! Vergelijk de flats maar eens met elkaar. Deze heeft namelijk 2 woonlagen en die aan de Hogenkampsweg hebben er drie!

De panden en boerderijen die rondom de kruising aanwezig waren moesten in de 60er jaren plaats maken voor nieuwbouw van de Stilo-Sporthal, Kegelhuis en de school. De wegen werden verplaatst en de Langenholterweg werd daar “Van Wevelinkhovenstraat”. Een leuke anekdote: toen de eerste paal voor de Sporthal werd geslagen stond Gait z’n vader naast de burgemeester en zei hem “zo’n grote werkplaats hoef ik nu ook niet te hebben?” Toen Gait z’n vader in 1966 kwam te overlijden nam Gait daar de zaak over en na een jaar verhuisde de rijwielhandel en kwam “Rijwielhandel Gait Rigter” op de hoek van de Rembrandtlaan – Esdoornstraat tegenover waar de zaak nu zit. Gait kon mij goed aangeven waar de kruising geweest moest zijn en waar de werkplaats van z’n vader gestaan had. De wegen en werkplaats komen vrijwel overeen met de lijnen en (?) die ik van de oude kaarten overgenomen heb en die ik ingetekend heb op de afbeelding hierboven van Google Earth.
Als extra nog: op 2 juli bezocht ik ook de RK-Begraafplaats. Ik hoorde daar dat het kerkhof verschillende uitbreidingen meegemaakt had. In 1925-27 werd er een stuk grond aangetrokken aan de noordzijde. Dat de Molenkampsweg daar ter plaatse een aantal keren verandering moet hebben ondergaan is duidelijk te zien op de verschillende afbeeldingen. Ook is de ingang van het kerkhof verplaatst toen de woning bij de ingangzijde veranderd werd en de St. Michaëlkerk er werd gebouwd. De laatste uitbreiding is het stuk land langs het weggetje parallel aan het dagverblijf “De Molenkamp”. Daar stonden vroeger kleine woningen en een schooltje. Ik hoorde dat toen die zijn afgebroken alleen wat boven de grond stond is weggehaald maar dat de funderingen nog in de grond zitten. Bij het graven van een graf komen zij dus stenen van de fundering etc. tegen! Ik confronteerde hen met het gegeven dat op een kadasterkaart uit 1810-1832 de RK Begraafplaats al vermeld was. Zij snapten niet hoe dat kwam en lieten mij nog de herdenkingssteen zien bij de ingang van het kerkhof. Daarop het gegeven dat de baron Van Lamsweerde het stuk grond geschonken had in 1841.

In ZAD 2 heb ik onder 1986 melding gemaakt van een onderzoek op de plaats waar toen de dierenweide en het woonwagenkamp zouden komen. (Tegenover de Stilo-Sporthal!) In die tijd had ik nog niet de beschikking over een computer, goede kaarten en Google Earth. Daarom bracht het onderzoek niet het resultaat dat ik hoopte omdat wij de kapel iets noordelijker vermoedde omdat ik er vanuit ging dat de huidige Van Muudenstraat nog een gedeelte van de Katersteeg zou zijn. Ook in mijn “Dieze Dossier”ging ik daar nog vanuit. Wel ontdekte ik in 1986 het gegeven: “Deze kapel is volgens de gegevens van het Bisdom Deventer al in de 15e eeuw gesticht. Rond 1580-90 zou de kapel vernietigd zijn want er is in het Markeboek van Dieze te lezen: “Bij de kinderen en de erfgen van salige Derrik van Angeren is in bewaer het Misse-gewaet en de Clokke van Dieser Capelle. Dan die Kelk van ’t Altaer is niet te vinden”.
Of de kapel gestaan heeft waar later o.a. de familie Rigter gewoond heeft is zeer waarschijnlijk maar alleen een perceelonderzoek kan daar het bewijs voor leveren. Iets voor het H.C.O.? Buiten de kaart van Van Deventer (privébezit) zijn de andere kaarten te vinden op de site van “Wat Was Waar”.
Mijn dank gaat uit naar Gait Rigter voor het mogen fotograferen van de luchtfoto/werkplaats en zijn toelichting op het een en ander. Dat zijn ouderlijk huis op de plaats heeft gestaan waar Van Deventer in de 16e eeuw een kapel tekende deed hem glimlachen en de zin ontlokken “daarom dat ik zo vrome opgevoed ben”! Bij wie Gait kent zullen de wenkbrauwen nu samentrekken! Gait, bedankt voor de informatie en de foto.

Egbert Dikken 6 juli 2013

Kijk ook eens Op de grens: de wondere wereld van grenzen, grenspalen, grensmonumenten en grensverhalen